رونق تولید ملی | دوشنبه، ۲۲ مهر ۱۳۹۸

دلالت حدیث غدیر بر ولایت امیرالمؤمنان - نمایش محتوایی دهه امامت و ولایت

 

 

دلالت حدیث غدیر بر ولایت امیرالمؤمنان

دلالت حدیث غدیر بر ولایت امیرالمؤمنان  جدال و اختلاف بر سر مسأله‏ ى امامت و جانشینى حضرت محمّد﴿ص﴾ ، عمرى به تاریخ ظهور اسلام دارد و مسلمانان از زمان رحلت پیامبر گرامى اسلام﴿ص﴾، بر اثر همین اختلاف به دو فرقه مهم و عمده تقسیم شده ‏اند: سنّیان؛ که معتقدند در مورد امامت و خلافت بلافصل هیچ گونه نصِّ صریحى از جانب پیغمبر﴿ص﴾ درباره‏ ى شخص خاصّى صورت نگرفته است و پیامبر﴿ص﴾ تعیین خلیفه و امام مردم را به عهده‏ ى خود آنان گذارده است تا با مشورت یکدیگر شخصى را به این مقام برگزینند. شیعیان؛ که از نظر آنها جایز نیست، امر خلافت را در اختیار افراد امّت یا عدّه‏ اى از آنان -که اهل حَلّ و عَقد هستند- واگذار نمود؛ زیرا عقل سلیم حکم مى ‏کند که امام باید ویژگى ها و شرایطى داشته باشد که عصمت و قداست روحى و سرشت پاک از جمله‏ ى آنهاست. (۱) از این رو شیعه معتقد است که رسول گرامى اسلام ﴿ص﴾ در طول حیات خویش بارها حضرت على ﴿ع﴾ را به عنوان امام و جانشین خویش به مردم معرفى و در آخرین اعلان رسمى و عمومى در غدیر خم،ایشان را علناً به مقام جانشینى و خلاف‏ت خویش منصوب کرد. محدّثین و علماى هر دو مذهب این مسأله را از جنبه‏هاى مختلف عقلى، کلامى، نقلى، تاریخى و... مورد بحث و بررسى قرار داده ‏اند؛ ولى مسلّماً آن چه در درجه‏ ى اوّل باید مورد کنکاش قرار گیرد، ضرورت و اهمّیّت پرداختن به این مسأله است. برخى افراد معتقدند: «بر فرض که پیامبر (ص)، حضرت على (ع) را در روز غدیر خم یا مواقع دیگر، به عنوان خلیفه‏ ى خویش معرفى کرد و بعد از رحلت حضرت رسول (ص) به هر دلیلى -به حق یا ناحق- افرادى دیگر بر این مسند تکیه زدند؛ چه لزومى دارد که با گذشت حدود ۱۴۰۰ سال از رحلت پیامبر، باز هم با طرح حوادث آن سالها از لابه ‏لاى هزاران کتاب، سعى دراثبات حقّانیت اعتقاد شیعه و خلافت بلافصل حضرت على (ع) و تازه کردن این زخم کهنه‏ى تاریخ داشته باشیم؟ آیا با بازگو کردن وقایع آن دوران مى ‏توان زمان را به عقب بازگرداند تا تاریخ به دل‏خواه شیعه صورت پذیرد؟» در نظر این افراد، شیعه و سنّى، غدیر و سقیفه، نصّ و شورا و... همه یکسان‏اند و واقعه‏ى غدیر و مسأله خلافت و امامت صرفاً یک مسأله‏ ى تاریخى تمام شده قلمداد گردیده که هیچ گونه بار اعتقادى ندارد.    ما ز محبّان على یا عمر     هیچ نگوییم ز خیر و ز شر حشر محبّان على، با على!    حشر محبّان عمر، با عمر! از این منظر، بحث در این مورد، حاصلى جز تفرقه‏ افکنى بین مسلمانان ندارد و به بهانه ‏ى پرهیز از تفرّق و ایجاد وحدت بین جامعه‏ ى عظیم اسلامى هر سعیى در رد و اثبات این مسأله، نفى گردیده، همه‏ ى مسلمانان به فراموش کردن وقایع آن سالها دعوت شده‏اند. در این نوشتار سعى شده است از طریق منابع روایى و تاریخىِ مورد وثوق سنّیان، این نظر به اختصار مورد نقد و بررسى قرار گیرد. توضیح آن که استفاده از کتابهاى سنّیان به معنى اعتبار آنها و یا بى ‏اعتبارى منابع شیعه نیست؛ بلکه صرفاً به منظور مشخّص شدن این مطلب است که علاوه بر انبوه روایات شیعه -که امامت را اصلى ‏ترین و مهم‏ترین پایه ‏ى اعتقادى و اساس دین برمى شمرد- این مسأله در میان روایات سنّیان نیز منعکس شده است. * * * * * اگر قدرى در متون روایى اهل سنّت تفحّص کنیم، ردّ پاى حدیث غدیر در جاى جاى این منابع به وضوح به چشم مى‏ خورد. اخبار بسیارى از غدیر و حوادث پیرامون آن -به خصوص خطبه‏ى پیامبر﴿ص﴾ - در منابع اهل سنت موجود است و عبارت «ألَستُ أولَى بِکُم مِن أنفُسِکم؟... فَمَن کُنْتُ مَولاه فَعَلّیٌ مَولاه؛ الّلهمَّ والِ مَن والاه و عادِ مَن عاداه...» از نظر قواعد علم حدیث، جزء احادیث متواتر و بلکه فراتر از آن است که از بیش از ۱۱۰ صحابه‏ى پیامبر و ۸۵ نفر از تابعین نقل شده است. (۲) یاءالدّین مقبلى از علماى سنّى (م ۱۱۰۸) مى‏گوید: «اگر بنا باشد حدیث غدیر را (با این همه مدارک،) محرز و مسلّم ندانیم، باید قبول کنیم که هیچ واقعه‏اى در دین اسلام قابل اثبات نیست.» (۳) و شمس الدین جزرى، منکران حدیث غدیر را بى اطّلاع قلمداد مى ‏کند. (۴) علماى اهل سنّت چون نتوانسته‏ اند بر سند و مدرک حدیث غدیر خدشه‏ اى وارد کنند، در معنى لفظ مولى و دلالت این حدیث بر خلافت بلافصل حضرت على (ع) تردید کرده ‏اند. البته عده‏اى از بزرگان آنان صادقانه و به دور از تعصّب، همان برداشت شیعه را از این حدیث دارند و کلمه‏ ى مولا را در این جا به معنى صاحب اختیار و اولى به نفس مى ‏دانند. (۵) علماى شیعه با توجه به معناى مولا از جنبه‏ى لغت در ادبیّات عرب، کاربرد متداول، فهم و برداشت عامّه‏ ى مردم، زبان‏شناسى، استعمال این کلمه در سایر احادیث و آیات و سایر قرائن متّصله و منفصله (۶) ، دلالت حدیث غدیر بر ولایت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین (ع) را در بالاترین درجه‏ى ظهور و روشنى مى‏ دانند و معتقدند که از حکمت به دور است، پیامبر ﴿ص﴾ در آن گرماى سوزان و طاقت‏ فرسا انبوه مسلمانان را گرد آورد تا آنان را به این مطلب آگاهى دهد که «على دوست و یاور شماست»؛ در حالى که قبلا بارها این موضوع با عناوین و الفاظ مختلف تذکر داده شده بود و هیچ کس منکر فضایل بى حد و شمار حضرت على (ع) نبود. در هر حال، طبق آیاتى که در این روز نازل شده است (۷) ، خداوند ثمردهى تمام تلاش ۲۳ ساله و از جان گذشتگى ‏هاى پیامبر ﴿ص﴾ و اصحاب راستینش را منوط به نصب و معرفى امیرالمؤمنین (ع) به مقام خلافت و امامت و پیروى مردمان از آن حضرت مى ‏داند و دینى تمام و کامل و مورد رضاى خداوند است که هم‏راه با ولایت على (ع) باشد. از این رو شیعه به ماجراى غدیر تنها به دیده‏ى واگذارى خلافت و به عنوان یک مسأله‏ى تاریخى نمى‏نگرد؛ که آرمان پیامبران و هدف از بعثت انبیا و ختم رسل، حضرت محمد مصطفى (ص) را در غدیر مى‏بیند (۸) و اسلام را بدون غدیر و ولایت، دینى ناقص مى ‏داند و همان طور که در قیامت، تنها دین اسلام از بندگان پذیرفته خواهد شد، اسلامِ کسانى که ولایت حضرت على (ع) را - به معناى صحیح آن - قبول ندارند، کامل نخواهد بود (۹) و این دینِ ناقص، مورد قبول و رضاى خداوند متعال نیست (۱۰)  با نظر به سخنان پیامبر﴿ص﴾ ، همه‏ ى مسلمانان عالم که نبىّ اکرم ﴿ص﴾ را اولى به نفس و صاحب اختیار خویش مى‏دانند، باید حضرت على (ع) را نیز به عنوان مولى و صاحب اختیار خود بپذیرند و در واقع مخاطب پیامبر﴿ص﴾ در روز غدیر، همه‏ ى مسلمانان عالم از ابتداى ظهور اسلام تا به حال بوده است و پیامبر ﴿ص﴾ خطّ مشى آینده‏ى مسلمین تا آخر دنیا را ترسیم نمودند و نواى «فَمَن کُنتُ مولاه فَعَلیٌّ مولاه» در همه‏ ى اعصار جارى است و مسلّماً این اطاعت امر و قبول ولایت، عملى فراتر از اقرار به لسان است و باید با اعتقاد قلبى و عملى نیز هم‏راه باشد و مؤمنان مى‏بایست تمام اعمال و اعتقادات خویش را با معیار مولاى خود، امیرالمؤمنین(ع) -که همان معیار پیامبر است- بسنجند و طریق هدایت را تنها نزد آنان بجویند و طبق فرمایش پیامبر، «... فَلیَبْلُغَ الشَّاهدُ الغائبَ...»، بر همه‏ى هدایت ‏شدگان به ولایت علوى، واجب است تا نگذارند پیام غدیر به دست فراموشى سپرده شود و آن را به گوش جان راه‏ گم‏کردگان برسانند. این نکته آن قدر مورد تأکید پیامبر اکرم ﴿ص﴾ بود که در طول مدّت رسالت خویش، از ابتداى دعوت علنى تا آخرین دم حیات، لحظه‏اى از پرداخت به آن فروگذار نکرد و در هر فرصتى که امکان داشت، موضوع خلافت و امامت را براى مردم تبیین مى ‏کرد. در سال سوم هجرى -ابتداى دعوت علنى- پیامبر به دستور خداوند (۱۱) چهل تن از فرزندان عبدالمطلب را جمع کرد و رسالت خویش را بر آنها شرح داد و فرمود: «کدام یک از شما مرا در انجام این رسالت یارى مى‏دهد تا برادر و وصى و خلیفه‏ى من در میان شما باشد؟» در آن میان حضرت على (ع) برخاست و گفت: «من، یا رسول الله.» پیامبر سخن خویش را تکرار کرد و دوباره حضرت على (ع) تنها کسى بود که جواب مثبت داد. آن گاه پیامبر﴿ص﴾ فرمود: «این (على) برادر و وصى و خلیفه‏ى من در میان شماست.» (۱۲) در ادامه، از میان هزاران حدیثى که در مورد فضایل و ولایت وامامت على (ع) در منابع معتبر اهل سنت موجود است، به چند حدیث اشاره مى‏کنیم (۱۳) . پیامبر اکرم ﴿ص﴾ بارها و بارها در مناسبتهاى مختلف فرموده‏اند: «إنّی تارکٌ فیکُم الثّقلَینِ؛ کتابَ اللهِ و عِترتی أهلِ بَیتی. ما إن تَمَسَّکْتُم بِهِمَا لن تَضِلُّوا أبَداً و أنَّهُمَا لن یَفْتَرِقَا حتَّى یَرِدَا عَلَىَّ الحَوضَ.» (۱۴) پیامبر ﴿ص﴾ در این حدیث، قرآن را -به تنهایى- براى هدایت مسلمانان و رهایى از گم‏راهى کافى نمى‏ داند و با گویندگان «حَسْبُنَا کتابَ اللهِ» (۱۵) آشکارا مخالفت مى‏ کند و صراحت دارد که باید براى درک صحیح این کتاب الاهى، به مفسّران واقعى آن -یعنى اهل بیت پیامبر که از خطا و لغزش مصون ‏اند- مراجعه کرد و حقایق ناب قرآنى را نزد آنان جست؛ چرا که همه‏ى جنایاتى که دراسلام به وقوع پیوسته، به نام قرآن و اسلام، ولى به دلیل عدم شناخت صحیح آن‏ها بوده است. (۱۶) پیامبر﴿ص﴾ در حدیثى دیگر -معروف به حدیث سفینه‏ ى نوح- تنها راه نجات و رستگارى را پیروى از اهل بیت مى ‏داند و پیروى از هر پیشوایى که در جهت آنان حرکت نکند، سرانجامى جز گم‏راهى و ضلالت ندارد. رسول خدا ﴿ص﴾ مى‏فرماید: «إنَّ مَثَلَ أهلِ بَیْتی فی أُمَّتی کَمَثلِ سفینةِ نوحَ؛ مَن رَکِبَها نَجَى و مَن تَخَلَّفَ عنها غَرِقَ.» (۱۷) پیامبر﴿ص﴾ در تفسیر آیه‏ى شریفه: «إهدِنَا الصِّراطَ المُستقیمَ»، مى‏فرماید: «هُوَ صراطُ محمَّدٍ و آلِ محمَّدٍ.» (۱۸) در بعضى احادیث نیز از حضرت على (ع) به عنوان «رایة الهُدَى» یعنى پرچم هدایت تعبیر شده است. (۱۹) در باب اینکه حق و حقیقت بر مدار على مى گردد و حضرت على، فاروق و جداکننده حق از باطل است هم احادیث بسیارى از علماى سنّى نقل شده است. «الحقُّ معَ علیٍّ و علیٌّ مع الحقِّ؛ لَن یَفتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الحَوضَ.» (۲۰) در جاى دیگر پیامبر ﴿ص﴾ خطاب به حضرت على (ع) فرمودند: «إنَّک تَبْلُغُ رسالتی مِن بعدی و تؤدی عنّی و تُسْمِعُ النَّاسَ صَوتی و تُعَلِّمُ النَّاسَ مِن کتابِ اللهِ مَا لا یَعْلَمونَ: تو ابلاغ‏کننده‏ى رسالت من و انجام‏دهنده‏ى عهد من و رساننده‏ى صداى من به مردم هستى و کتاب خدا را در جهاتى که مردم نمى‏دانند، به آنها تعلیم مى‏دهى.» (۲۱) مَن سَرَّه أن یَحیَى حیاتی و یَموتَ مماتی و سَکَنَ جَنَّةَ عدنٍ غَرَسَها ربّی فلیوالِ علیّاً مِن بعدی و لیَقتَدِ بالأئمَّةِ مِن بعدی فأنَّهم عترتی خُلِقوا مِن طینتی رُزِقوا فَهْماً و عِلْماً. (۲۲) هم چنین رسول اکرم ﴿ص﴾ فرموده‏ اند: یا على! اگر کسى به اندازه‏ى عمر نوح خدا را عبادت کند و به اندازه‏ى کوه اُحد طلا داشته باشد و در راه خدا انفاق نماید و عمرش آن قدر طولانى باشد که بتواند هزار بار پیاده به حج برود، آن گاه در مکه، بین صفا و مروه، مظلومانه کشته شود، ولى ولایت تو را -اى على!- نداشته باشد، بوى بهشت هرگز به مشام او نخواهد رسید و هرگز وارد بهشت نخواهد شد. (۲۳) پیامبر اکرم ﴿ص﴾ در توضیح آیه‏ى شریفه «و قِفوهُم أنَّهم مسؤولونَ (۲۴) : آنها را متوقّف سازید که مورد سؤال‏اند»، فرمود: «یسألون عن الإقرارِ بولایةِ علیّ بن ابیطالبِ.» (۲۵) پیامبر﴿ص﴾ در واپسین لحظات عمر شریف خویش نیز براى اتمام حجّت بر اصحاب خویش، خواست با نوشتن یک وصّیت‏ نامه، موضوع امامت و خلافت على (ع) را براى اصحاب خویش بیان کند؛ ولى عمر -که مى‏دید با بودن یک سند رسمى و کتبى، کار بر او سخت خواهد شد- با فریاد «إنَّ رسول الله لیهجر، قد غلبه الوجعُ: رسول خدا هذیان مى‏گوید، بیمارى بر او چیره شده است.» مانع این عمل پیامبر شد. (۲۶) بنابر احادیث ذکر شده و سایر احادیث مذکور در کتب شیعه و سنّى، در دیدگاه شیعه، مسأله‏ ى خلافت و جانشینى پیامبر﴿ص﴾، تنها از بُعد فردى و تاریخى مطرح نیست؛ بلکه شیعه خلافت و امامت الاهى را تنها وسیله‏ى تحقّق اهداف پیامبر و ادامه دهنده‏ ى راه و سیره‏ ى آن حضرت مى ‏داند. از این ره‏گذر، خلافت در معناى حکومت بر مردم، قابل غصب و واگذارى‏ست؛ ولى امامت معصوم و مقام خلیفة‏اللهى، نه اکتسابى است و نه قابل غصب و تمام شدنى. شیعه تنها راه نجاتى را که مصون از خطاست، راه امیرالمومنین(ع) و ائمه معصومین عنوان مى‏ کند و از آن جا که مسأله‏ى ولایت و امامت نقشى مهم و تعیین‏کننده در دست‏یابى به سعادت و رستگارى ابدى و رهایى از آتش عذاب الاهى ایفا مى‏کند، نیاز به بحث و بررسى در این مورد همواره احساس مى ‏شود. از این رو «امامت تنها مسأله‏ى دیروز ما نیست، که مسأله‏ ى امروز جهان اسلام و مسأله‏ ى رهبرى امّت و عامل بقا و استمرار نبوّت و بالأخره، مسأله‏ ى سرنوشت اسلام است.» (۲۷) پیامدهاى شوم و ناگوار همین عدم پیروى از سنّت پیامبر و عدم اتّخاذ دین از منبع صحیح آن و پیروى از خلفاى غیر الاهى، همواره گریبان ‏گیر امّت اسلام بوده است و به راستى رها کردن باب علم نبوى و مخزن علم الاهى و جداکننده‏ ى حق از باطل و پیروى از جویندگان قدرت و ثروت و غاصبان مقام خلافت الاهى حاصلى جز تفرقه و گمراهى ندارد. ابوبکرى که با مشرکین قمار مى‏کند (۲۸) و از خوردن شراب نیز ابایى ندارد (۲۹) و یا فرمان تهاجم به خاندان پیامبر﴿ص﴾ را صادر مى‏کند (۳۰) و بر فراز منبر به دخت پیامبر گرامى اسلام، حضرت فاطمه زهرا ﴿س﴾ ناسزا مى‏گوید و او را دروغ‏گو خطاب مى‏کند (۳۱) و در حالى که معنى بعضى کلمات قرآن را نمى‏داند، آن را به رأى خود تفسیر مى‏کند (۳۲) ، یا عمرى که با جماعتى به سوى خانه حضرت على (ع) به راه مى‏افتد و حرمت دخت پیامبر را مى ‏شکند و آتش برمى‏ افروزد و حضرت على (ع) را به قتل تهدید مى ‏کند تا براى ابوبکر بیعت بگیرد (۳۳) ؛ آن کسى که نقل حدیث از پیامبر را  نهى مى‏کند تا به زعم خود، مردم قرآن را رها نکنند! (۳۴) و به همین دلیل در زمان خلافت خود عبدالله بن مسعود و عدّه‏اى دیگر را به دلیل کثرت نقل احادیث پیامبر، در مدینه زندانى مى‏کند (۳۵) و در زمان پیامبر، با آن که شراب تحریم شده است، شراب مى‏خورَد و مى‏گوید: «اگر مى‏ترسید شراب شما را مست کند، تندىِ آن را با مخلوط کردن با آب، بشکنید.» (۳۶) و یا آن عثمانى که ابوذر را -که در برابر چپاول‏هاى او از بیت المال تاب نیاورد- ربذه تبعید مى‏کند (۳۷) ، به روى کار مى‏آیند و دیرى نمى‏پاید که از اسلام ناب محمّدى تنها نامى بر سر زبان‏ها باقى مى‏ماند. (۳۸) بعد از اینان نیز معاویه -که سوگند یاد کرده بود، نام پیامبر را دفن کند (۳۹) - جعّالان حدیث را به کاخ خود فرا خواند تا با پول او تاریخ زندگانى و سنّت پیامبر تحریف گردد و احادیث دروغین در منقبت خلفا ساخته شود. (۴۰) و در اثر کج اندیشى و فهم نادرست از دین، چه بسیار بودند زهّاد و صلحایى که براى رضاى خدا به جعل حدیث رو آوردند! (۴۱) بدین ترتیب کتب بسیارى در زمینه‏هاى مختلف بر پایه ‏ى همین روایات دروغین ساخته شدند و رفته رفته مذاهب ساختگى یکى پس از دیگرى ظهور یافته، مسلمانان را که از صراط مستقیم به دور مانده بودند، دچار تفرّق نمود و روز به روز پایه‏هاى اتّحاد اسلامى متزلزل‏تر شد. در حالى که طبق فرموده‏ى قرآن تنها راه رستگارى و ایجاد اتّحاد، اعتصام به حبل المتین الاهى، حضرت على (ع) است: «واعتصِموا بحَبلِ الله جَمیعاً و لا تَفرَّقوا (۴۲) .» پیامبر ﴿ص﴾ در تفسیر این آیه فرمود: «منظور از ریسمان خدا که باید به آن تمسک بجویند، على (ع) و اهل بیت او هستند.» (۴۳) آن حضرت در جاى دیگرى به حضرت على (ع) فرمود: «اى على! امّت موسى به هفتاد و یک فرقه تقسیم شدند که تنها یک فرقه‏ى آن نجات‏یابنده بود و بقیّه جهنمى بودند و امّت عیسى به هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند که تنها یک فرقه نجات‏یافته بود و بقیّه گم‏راه. امّت من نیز هفتاد و سه فرقه خواهند شد که تنها یک فرقه‏ى آنها نجات مى‏یابد و بقیّه درآتش خواهند بود.» حضرت على خدمت رسول اکرم عرض کرد: «اى رسول خداّ فرقه نجات‏یابنده کدام است؟» فرمودند: «آنهایى که روش تو و یاران تو را دارند و به آن تمسک مى جویند.» (۴۴) در حال حاضر نیز تنها راه بازگشت به وحدت اسلامى و جلوگیرى از تفرّق بیشتر، میان جامعه عظیم مسلمانان، شناخت دقیق سیره و سنّت پیامبر و کشف حقیقت از میان انبوه کتب است و این وحدت اسلامى «به معنى مصالحه و سازش در مسائل عقلى و استدلالى و داد و ستد امتیازات نیست.» (۴۵) و نه این است که «فرقه‏ هاى اسلامى به خاطر اتّحاد اسلامى، از اصول اعتقادى و یا غیر اعتقادى خود صرف نظر کنند و به اصطلاح، مشترکات همه‏ى فرق را بگیرند و مختصات همه را کنار بگذارند، چه این کار نه منطقى است و نه عملى. (۴۶) » بلکه بدین معنى است که فرقه‏هاى اسلامى باید در عین اختلافاتى که با هم دارند به واسطه‏ى مشترکات بیشترى که در میان آنان است، در مقابل دشمنان اسلام در یک صف جبهه‏بندى کنند و روشن است که جبهه‏گیرى در برابر دشمن مشترک با دفاع از عقائد خود و انتقاد از مذاهب آنان و فراخواندن آنان به عقیده‏ى خویش، به هیچ وجه منافات ندارد و از این طریق با ایجاد حسن تفاهم، به دور از اعمال و سخنانى که احساسات و تعصّبات مخالف را برمى انگیزد با بحث علمى و منطقى حقائق ناب اسلامى مطرح مى‏شود و آن چه که موجب تحقّق این مهم خواهد بود، پرهیز از تهمت و افترا از سوى علماى هر دو مذهب است. برخى علماى سنّى با استفاده از قدرت حاکم بر جامعه مسلمانان -که اکثراً سنّى‏ اند- شیعیان را به باد تهمت و ناسزا گرفته‏اند و چه بسیار شیعیانى که به دلیل همین اکاذیب، بى هیچ گناهى خونشان ریخته شده و اموالشان به یغما رفته است. ابن عبد ربَّه از علماى اهل سنت در العقد الفرید مى‏نویسد: «رافضیان (شیعیان)، یهود امّت اسلام هستند و همان طور که یهود، دشمن مسیحیّت است، شیعیان هم دشمن اسلام‏اند!» و «یهودیان تورات را تحریف کرده‏اند و شیعیان قرآن را!» (۴۷) و یا ابن حزم در کتاب خویش مى‏نویسد: «شیعیان معتقدند که آیات بسیارى از قرآن کاسته شده و آیات بسیارى به آن اضافه گردیده و امامیّه، ازدواج دائم با ۹ زن را جایز مى‏دانند!» و «داوود جوازى -که از بزرگان متکلّمین شیعه است- مى‏گوید که خدا مانند انسان گوشت و خون دارد!» (۴۸) در جلد سوم الغدیر، ۱۶ کتاب که در آنها به شیعه نسبت‏هاى ناروا داده‏اند، معرفى شده و مورد نقد و بررسى قرار گرفته است. بعضاً شیعیانى نیز هستند که همه‏ى سنّیان را ناصبى و جزء خوارج مى‏دانند و به آنان به دیده‏ى عداوت مى‏نگرند و بر همه مسلمانان است که با این قلم‏هاى مسموم -که حاصلى جز پراکندن بذر نفرت و کینه بین مسلمانان ندارند- به مبارزه برخیزند و نگذارند اتّحاد امّت اسلامى و دوستى و مهربانى میان فرقه‏هاى مختلف اسلامى در برابر دشمنان، دست‏خوش این اکاذیب و ناسزاها گردد و آن چه که در تحقّق هر چه بیشتر این هدف مى‏تواند الگوى ما شیعیان باشد، سیره‏ى امیرمؤمنان على (ع) و ائمه‏ى معصومین (ع) است. حضرت على (ع) با آنکه خلافت را طبق نصّ پیامبر حق مسلم خویش مى‏دانست و در خطبه‏ها و مناشدات خویش -تا آن جا که امکان داشت و باعث دودستگى و جنگ‏افروزى میان مسلمین نبود- این مطلب را بیان مى‏نمود؛ ولى هیچ گاه از جامعه‏ى مسلمین جدا نشد و هم چون یک برادر دل‏سوز و خیرخواه، مسلمانان را راهنمایى و مصالح جامعه‏ى مسلمین و اشتباهات خلفا را به آنان گوش‏زد مى‏کرد؛ تا آن جا که بارها و بارها عمر گفت: «لو لا علیٌّ لهلک عمر.» (۴۹)   پی نوشت: ۱- الغدیر۷(الخلافة عندنا أمرة الهیة.) ۲- بزرگانى از شیعه چون مرحوم میرحامد حسین هندى (در عبقات الأنوار) و علامه‏ى امینى (در کتاب پرارج الغدیر)، اسناد و مدارک و راویان این حدیث را جمع‏آورى کرده‏اند و هم‏چنین علمایى از اهل تسنّن نیز به این کار پرداخته‏اند. ۳- تعلیق هدایة العقول إلَى غایة السُّؤول۲:۳۰، الغدیر۱:۳۰۷. ۴- اسنی المطالب:۴۸؛ علامه‏ى امینى بسیارى از این گونه اظهار نظرها، از علماى طراز اوّل سنّى را در مجلّدات کتاب شریف الغدیر آورده است. ۵- رک، الغدیر۱. ۶- از جمله: آیات وارد شده در آن روز، سؤال پیامبر از مردم درباره‏ى اولى به نفس بودن خویش و شهادت مردم در مورد یگانگى خداوند و رسالت حضرت محمّد، هم‏ردیف شمردن ولایت حضرت على بن ابى ‏طالب (ع) با اعتقاد به توحید و نبوّت، دعاى پیامبر در حقّ کسانى که ولایت حضرت على را مى‏پذیرند و نفرین مخالفان و دشمنان آن حضرت و تهنیت گفتن و بیعت مردم پس از ایراد خطبه. علامه‏ ى امینى در جلد اوّل الغدیر، ۲۰ دلیل براى این مطلب ارائه مى ‏دهد. ۷- آیات اکمال (مائده(۵):۳) و ابلاغ(مائده(۵):۶۷) که مورد اجماع فریقین است. ۸- در کتب حدیث سنّیان مذکور است که پیامبر در شب معراج، طبق فرمان خداوند از پیامبران الاهى پرسید: «چه گونه و براى چه چیز بعثت یافتید؟» گفتند: «براى بیان یک‏تایى خدا و اقرار به نبوّت تو و ولایت علىّ بن ابى‏طالب برانگیخته شدیم.»؛ رک، حلیّة الأولیاء، کفایة الطّالب:۲۳ (باب ۵). ۹- حدیث «مَن مَاتَ و لم یَعرِفْ إمامَ زمانِهِ، مَاتَ میتةً جاهلیّةً»، گواه‏این مدّعاست. ۱۰- امام رضا (ع) در این باره مى‏فرماید: «مَثَلُ المؤمِنینَ فی قَبولِهِم وِلاءَ أمیرِالمؤمنینَ فی یومِ غدیرِ خُم کَمَثَلِ المَلائِکَة فی سُجُودِهِم لِآدمَ و مَثَل مَن أبَى وِلایةَ أمیرالمؤمنینَ یومَ الغدیرِ مَثَلُ إبلیسَ.» عوالم۱۵:۲۲۴(باب۳). ۱۱- و أنْذِرْ عَشیرَتَکَ الأقرَبینَ(اى پیامبر! خاندان نزدیک خود را بیم ده.) شعراء:۲۱۴. ۱۲- مسند أحمد۱:۱۱۱، تفسیر طبرى۱۹:۶۸، أسباب‏النّزول واحدی:۲۷۶، تفسیر بیضاوى۴:۹۶، کنزالعمّال۶:۳۹۶ و.... براى دست‏یابى به دیگر مدارک، رک، إحقاق الحق۵:۵۶۰ و همان۱۴:۴۲۳. ۱۳- علماى بسیارى از شیعیان هم چون علامه‏ى امینى در الغدیر، قاضى نورالله شوشترى در إحقاق الحق، علامه سید هاشم بحرانى در علیٌّ و السُّنَة و... به گردآورى این احادیث پرداخته‏اند و نیز علمایى از اهل سنّت اقدام به تألیف کتاب‏هایى در باب مناقب و فضایل حضرت على (ع) و اهل بیت نموده‏اند. از جمله: ینابیع المَوَدَّة اثر شیخ سلیمان قندوزی حنفی، مناقب علیِّ بن ابى‏طالب اثر ابن مغازلى شافعى (م۴۸۳). در کتب اهل سنت آمده است: «لَو أنَّ الرِّیاضَ أقلامٌ والبحرَ مدادٌ و الجِنَّ حُسَّابٌ و الإنسَ کُتَّابٌ ما أحصوا فضائلَ علیِّ بن ابى‏طالب (ع).» کفایة الطالب:۱۲۳ و مناقب خوارزمى:۱۸. ۱۴- مرحوم میرحامد حسین هندى در عبقات الأنوار، این حدیث را از حدود دویست نفر از علماى سنّى نقل کرده است. رک، صحیح مسلم۷:۱۳۲، صحیح ترمذى۲:۲۰۸، مستدرک حاکم۳: ۱۰۹ و.... ۱۵- صحیح بخارى (کتاب العلم) و شرح البخارى کرمانى۱:۱۲۷ و.... این جمله اوّلین بار از عمر نقل شده است. ۱۶- در روایات بسیارِ دیگرى مشخص شده است که اهل بیت پیامبر چه کسانى هستند. به عنوان مثال حدیث کسا در ذیل آیه‏ى تطهیر() در صحیح مسلم، از عایشه نقل شده است و بر عصمت عدّه‏اى از خویشان پیامبر صراحت دارد که این عدّه جز حضرت على و حضرت فاطمه و دو پسر بزرگوارشان نیستند. رک، مستدرک حاکم۳:۱۴۶، صحیح ترمذى۲:۳۹۳،۴۶۷، مسند احمد۶:۳۱۳ و.... ۱۷- در کتاب عبقات الأنوار، این حدیث از حدود ۹۰ نفر از مشاهیر علماى اهل سنّت نقل شده است. این مدارک در إحقاق الحق نیز موجود است. ۱۸- رشفة الصّادی:۲۵ (سیّد شهاب‏الدّین شافعى)، ینابیع المودَّة:۱۱۴ و.... ۱۹- حلیَّةُ الأولیاء۱:۶۶و۶۷. ۲۰- مناقب خوارزمى:۲۴۸، مستدرک حاکم۳:۱۱۹، منتخب تاریخ دمشق۶:۱۰۷، تاریخ بغداد۱۴:۳۲۱ و نیز رک، مجمع الزوائد۹:۱۰۲، خصائص طبرى، کفایة‏الطالب:۷۹، مناقب خطیب:۱۲۴، نزل السائرین، کنزالعمال۶:۱۵۵، فرائد السمطین۱:۳۶، نورالأبصار:۷۳، الصَّواعق المحرّقة. ۲۱- حلیَّة‏الأولیاء۱:۶۳، کفایة الطّالب شافعی:۹۳، مقتل الحسین (ع) خوارزمى۱، مناقب حافظ بن مردویه و.... ۲۲- حلیة‏الأولیاء۱:۸۶ و تاریخ حافظ خطیب البغدادى۴:۴۱۰. توجّه شود که لفظ «مِن بعدی» در این حدیث و سایر احادیث مشابه دلیل دیگرى‏ست که ولى به معنى صاحب اختیار و امام است؛ زیرا اگر به معنى دوست و یاور و ناصر باشد، این مقام در زمان حیات رسول اکرم نیز براى حضرت على (ع) بوده است. ۲۳- نزل السائرین، مناقب الخطیب، مقتل الحسین۱:۳۷؛ احادیث متعدّدى با الفاظ و عناوین مختلف، با همین مفهوم در کتب سنّیان موجود است. ۲۴- الصّافّات(۳۷):۲۴. ۲۵- فردوس الأخبار (ذیل همان آیه‏ى شریفه)، أسباب النّزول (در حاشیه تفسیر جلالین، ذیل آیه‏ى شریفه)، رشفة الصّادی:۲۴، الصَّواعق المحرَّقة:۹۱. ۲۶- مسند احمد۳:۳۴۶، صحیح بخارى۱:۳۲ و.... ۲۷- امامت و رهبرى:۱۳ (استاد شهید مطهرى) ۲۸- أحکام القرآن۱:۳۸۸، کشف الغمَّة۲:۱۸۸. ۲۹- الأصابة۴:۲۲. ۳۰- تاریخ أبیالفداء۱:۱۵۶، العقد الفرید۲:۲۵۳. ۳۱- شرح نهج البلاغه‏ى ابن أبیالحدید۴:۸۰(چاپ قدیم). ۳۲- سنن دارمی۲:۳۶۵، سنن بیهقی۶:۲۲۳، تفسیر ابن کثیر۱:۴۶۰، اعلام المُوَقَّعین۱:۸۲. ۳۳- تاریخ ابی الفداء۱:۱۵۶، الإمامة و السیاسة۱:۱۲، تاریخ طبرى۳:۱۹۸، شرح نهج البلاغه۱:۱۳۴، أنساب الأشراف۱:۵۸۶، إثبات الوصیَّة طبری:۱۲۴ و.... ۳۴- سنن دارمی۱:۸۵، مستدرک الصحیحین۱:۱۰۲. ۳۵- مستدرک الصحیحین۱:۱۱۰، تذکرة الحفاظ۱:۷، مجمع الزوائد۱:۱۴۹. ۳۶- أحکام القرآن۲:۵۶۵، جامع مسانید۲:۱۹۲، کنزالعمال۳:۱۱۰، حاشیه‏ى سنن بیهقى۸:۳۰۶، محاضرات راغب۱:۳۰۹ و سنن بیهقى۸:۲۹۹. ۳۷- صحیح بخارى۳:۷(کتاب زکاة)، أنساب الأشراف۵:۵۲-۵۴، فتح الباری۳:۲۱۳، کامل ابن اثیر۳:۴۳، الغدیر۸؛ خوارزمى در کتاب مناقب خود از رسول خدا درباره ابوذر قل مى‏کند که زمین کسى را بر خود نداشته و آسمان نیلگون بر سر کسى سایه نینداخته که راستگوتر از ابوذر باشد. ۳۸- در کتاب الغدیر(ج۶-۹) از طریق اهل سنت، مطاعن ابوبکر و عمر و عثمان و بدعت‏هاى اینان در سنّت پیامبر و مخالفت‏هایشان با سیره‏ى رسول اکرم و اقوال صحابه در مورد آنان و فضایلى که راویان کذّاب براى آنان جعل کرده‏اند، به طور مفصّل مورد بررسى قرار گرفته است. ۳۹- مروج الذَّهب۲:۳۴۱ و ۳۴۲، الأخبار الموفقیَّات:۵۷۶، شرح نهج البلاغة۱:۴۶۳(چاپ قدیم)، الغدیر۱۰:۲۸۳. ۴۰- شرح نهج البلاغة۱:۳۸۵(چاپ قدیم)، الغدیر۱۱:۷۳. ۴۱- صحیح مسلم۱:۱۳، تاریخ بغداد۲:۹۸. ۴۲- آل عمران(۳):۱۳۰. ۴۳- الصواعق المحرَّقه:۹۳، ینابیع المودَّة:۱۱۸ و ۱۱۹ و.... ۴۴- الإصابة فی تمییز الصحابة۲:۱۷۴، ینابیع المودَّة؛ رک، عبقات الأنوار۵:۱۰۶. ۴۵- در راه تفاهم:۱۰ (علامه سیّد عبدالحسین شرف الدین). ۴۶- امامت و رهبرى:۱۷(شهید مطهرى). ۴۷- رک، العقد الفرید۱:۲۶۸. ۴۸- الفِصَل فی المِلٍل و الأهواء و النِّحَل۴:۱۸۱ و ۱۸۲. ۴۹- این جمله بیش از هفتاد بار از عمر نقل شده است. رک، مسند احمد بن حنبل۱:۱۴۰ و ۱۵۴، مناقب الخطیب:۴۸، الغدیر:۶.(۶) منبع اصلی :  سایت فرهنگی اعتقادی فطرت    

    دلالت حدیث غدیر بر ولایت امیرالمؤمنان

     جدال و اختلاف بر سر مسأله‏ ى امامت و جانشینى حضرت محمّد﴿ص﴾ ، عمرى به تاریخ ظهور اسلام دارد و مسلمانان از زمان رحلت پیامبر گرامى اسلام﴿ص﴾، بر اثر همین اختلاف به دو فرقه مهم و عمده تقسیم شده ‏اند:
    سنّیان؛ که معتقدند در مورد امامت و خلافت بلافصل هیچ گونه نصِّ صریحى از جانب پیغمبر﴿ص﴾ درباره‏ ى شخص خاصّى صورت نگرفته است و پیامبر﴿ص﴾ تعیین خلیفه و امام مردم را به عهده‏ ى خود آنان گذارده است تا با مشورت یکدیگر شخصى را به این مقام برگزینند.
    شیعیان؛ که از نظر آنها جایز نیست، امر خلافت را در اختیار افراد امّت یا عدّه‏ اى از آنان -که اهل حَلّ و عَقد هستند- واگذار نمود؛ زیرا عقل سلیم حکم مى ‏کند که امام باید ویژگى ها و شرایطى داشته باشد که عصمت و قداست روحى و سرشت پاک از جمله‏ ى آنهاست.(۱)

    از این رو شیعه معتقد است که رسول گرامى اسلام ﴿ص﴾ در طول حیات خویش بارها حضرت على ﴿ع﴾ را به عنوان امام و جانشین خویش به مردم معرفى و در آخرین اعلان رسمى و عمومى در غدیر خم،ایشان را علناً به مقام جانشینى و خلاف‏ت خویش منصوب کرد. محدّثین و علماى هر دو مذهب این مسأله را از جنبه‏هاى مختلف عقلى، کلامى، نقلى، تاریخى و... مورد بحث و بررسى قرار داده ‏اند؛ ولى مسلّماً آن چه در درجه‏ ى اوّل باید مورد کنکاش قرار گیرد، ضرورت و اهمّیّت پرداختن به این مسأله است. برخى افراد معتقدند: «بر فرض که پیامبر (ص)، حضرت على (ع) را در روز غدیر خم یا مواقع دیگر، به عنوان خلیفه‏ ى خویش معرفى کرد و بعد از رحلت حضرت رسول (ص) به هر دلیلى -به حق یا ناحق- افرادى دیگر بر این مسند تکیه زدند؛ چه لزومى دارد که با گذشت حدود ۱۴۰۰ سال از رحلت پیامبر، باز هم با طرح حوادث آن سالها از لابه ‏لاى هزاران کتاب، سعى دراثبات حقّانیت اعتقاد شیعه و خلافت بلافصل حضرت على (ع) و تازه کردن این زخم کهنه‏ى تاریخ داشته باشیم؟ آیا با بازگو کردن وقایع آن دوران مى ‏توان زمان را به عقب بازگرداند تا تاریخ به دل‏خواه شیعه صورت پذیرد؟»
    در نظر این افراد، شیعه و سنّى، غدیر و سقیفه، نصّ و شورا و... همه یکسان‏اند و واقعه‏ى غدیر و مسأله خلافت و امامت صرفاً یک مسأله‏ ى تاریخى تمام شده قلمداد گردیده که هیچ گونه بار اعتقادى ندارد.

       ما ز محبّان على یا عمر     هیچ نگوییم ز خیر و ز شر
    حشر محبّان على، با على!    حشر محبّان عمر، با عمر!

    از این منظر، بحث در این مورد، حاصلى جز تفرقه‏ افکنى بین مسلمانان ندارد و به بهانه ‏ى پرهیز از تفرّق و ایجاد وحدت بین جامعه‏ ى عظیم اسلامى هر سعیى در رد و اثبات این مسأله، نفى گردیده، همه‏ ى مسلمانان به فراموش کردن وقایع آن سالها دعوت شده‏اند.
    در این نوشتار سعى شده است از طریق منابع روایى و تاریخىِ مورد وثوق سنّیان، این نظر به اختصار مورد نقد و بررسى قرار گیرد.
    توضیح آن که استفاده از کتابهاى سنّیان به معنى اعتبار آنها و یا بى ‏اعتبارى منابع شیعه نیست؛ بلکه صرفاً به منظور مشخّص شدن این مطلب است که علاوه بر انبوه روایات شیعه -که امامت را اصلى ‏ترین و مهم‏ترین پایه ‏ى اعتقادى و اساس دین برمى شمرد- این مسأله در میان روایات سنّیان نیز منعکس شده است.

    * * * * *
    اگر قدرى در متون روایى اهل سنّت تفحّص کنیم، ردّ پاى حدیث غدیر در جاى جاى این منابع به وضوح به چشم مى‏ خورد. اخبار بسیارى از غدیر و حوادث پیرامون آن -به خصوص خطبه‏ى پیامبر﴿ص﴾ - در منابع اهل سنت موجود است و عبارت «ألَستُ أولَى بِکُم مِن أنفُسِکم؟... فَمَن کُنْتُ مَولاه فَعَلّیٌ مَولاه؛ الّلهمَّ والِ مَن والاه و عادِ مَن عاداه...» از نظر قواعد علم حدیث، جزء احادیث متواتر و بلکه فراتر از آن است که از بیش از ۱۱۰ صحابه‏ى پیامبر و ۸۵ نفر از تابعین نقل شده است.(۲)
    یاءالدّین مقبلى از علماى سنّى (م ۱۱۰۸) مى‏گوید: «اگر بنا باشد حدیث غدیر را (با این همه مدارک،) محرز و مسلّم ندانیم، باید قبول کنیم که هیچ واقعه‏اى در دین اسلام قابل اثبات نیست.»(۳)
    و شمس الدین جزرى، منکران حدیث غدیر را بى اطّلاع قلمداد مى ‏کند.(۴)
    علماى اهل سنّت چون نتوانسته‏ اند بر سند و مدرک حدیث غدیر خدشه‏ اى وارد کنند، در معنى لفظ مولى و دلالت این حدیث بر خلافت بلافصل حضرت على (ع) تردید کرده ‏اند. البته عده‏اى از بزرگان آنان صادقانه و به دور از تعصّب، همان برداشت شیعه را از این حدیث دارند و کلمه‏ ى مولا را در این جا به معنى صاحب اختیار و اولى به نفس مى ‏دانند.(۵)
    علماى شیعه با توجه به معناى مولا از جنبه‏ى لغت در ادبیّات عرب، کاربرد متداول، فهم و برداشت عامّه‏ ى مردم، زبان‏شناسى، استعمال این کلمه در سایر احادیث و آیات و سایر قرائن متّصله و منفصله(۶)، دلالت حدیث غدیر بر ولایت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین (ع) را در بالاترین درجه‏ى ظهور و روشنى مى‏ دانند و معتقدند که از حکمت به دور است، پیامبر ﴿ص﴾ در آن گرماى سوزان و طاقت‏ فرسا انبوه مسلمانان را گرد آورد تا آنان را به این مطلب آگاهى دهد که «على دوست و یاور شماست»؛ در حالى که قبلا بارها این موضوع با عناوین و الفاظ مختلف تذکر داده شده بود و هیچ کس منکر فضایل بى حد و شمار حضرت على (ع) نبود.
    در هر حال، طبق آیاتى که در این روز نازل شده است(۷)، خداوند ثمردهى تمام تلاش ۲۳ ساله و از جان گذشتگى ‏هاى پیامبر ﴿ص﴾ و اصحاب راستینش را منوط به نصب و معرفى امیرالمؤمنین (ع) به مقام خلافت و امامت و پیروى مردمان از آن حضرت مى ‏داند و دینى تمام و کامل و مورد رضاى خداوند است که هم‏راه با ولایت على (ع) باشد.
    از این رو شیعه به ماجراى غدیر تنها به دیده‏ى واگذارى خلافت و به عنوان یک مسأله‏ى تاریخى نمى‏نگرد؛ که آرمان پیامبران و هدف از بعثت انبیا و ختم رسل، حضرت محمد مصطفى (ص) را در غدیر مى‏بیند(۸) و اسلام را بدون غدیر و ولایت، دینى ناقص مى ‏داند و همان طور که در قیامت، تنها دین اسلام از بندگان پذیرفته خواهد شد، اسلامِ کسانى که ولایت حضرت على (ع) را - به معناى صحیح آن - قبول ندارند، کامل نخواهد بود(۹) و این دینِ ناقص، مورد قبول و رضاى خداوند متعال نیست(۱۰)
    با نظر به سخنان پیامبر﴿ص﴾ ، همه‏ ى مسلمانان عالم که نبىّ اکرم ﴿ص﴾ را اولى به نفس و صاحب اختیار خویش مى‏دانند، باید حضرت على (ع) را نیز به عنوان مولى و صاحب اختیار خود بپذیرند و در واقع مخاطب پیامبر﴿ص﴾ در روز غدیر، همه‏ ى مسلمانان عالم از ابتداى ظهور اسلام تا به حال بوده است و پیامبر ﴿ص﴾ خطّ مشى آینده‏ى مسلمین تا آخر دنیا را ترسیم نمودند و نواى «فَمَن کُنتُ مولاه فَعَلیٌّ مولاه» در همه‏ ى اعصار جارى است و مسلّماً این اطاعت امر و قبول ولایت، عملى فراتر از اقرار به لسان است و باید با اعتقاد قلبى و عملى نیز هم‏راه باشد و مؤمنان مى‏بایست تمام اعمال و اعتقادات خویش را با معیار مولاى خود، امیرالمؤمنین(ع) -که همان معیار پیامبر است- بسنجند و طریق هدایت را تنها نزد آنان بجویند و طبق فرمایش پیامبر، «... فَلیَبْلُغَ الشَّاهدُ الغائبَ...»، بر همه‏ى هدایت ‏شدگان به ولایت علوى، واجب است تا نگذارند پیام غدیر به دست فراموشى سپرده شود و آن را به گوش جان راه‏ گم‏کردگان برسانند.
    این نکته آن قدر مورد تأکید پیامبر اکرم ﴿ص﴾ بود که در طول مدّت رسالت خویش، از ابتداى دعوت علنى تا آخرین دم حیات، لحظه‏اى از پرداخت به آن فروگذار نکرد و در هر فرصتى که امکان داشت، موضوع خلافت و امامت را براى مردم تبیین مى ‏کرد.
    در سال سوم هجرى -ابتداى دعوت علنى- پیامبر به دستور خداوند(۱۱) چهل تن از فرزندان عبدالمطلب را جمع کرد و رسالت خویش را بر آنها شرح داد و فرمود: «کدام یک از شما مرا در انجام این رسالت یارى مى‏دهد تا برادر و وصى و خلیفه‏ى من در میان شما باشد؟»
    در آن میان حضرت على (ع) برخاست و گفت: «من، یا رسول الله.» پیامبر سخن خویش را تکرار کرد و دوباره حضرت على (ع) تنها کسى بود که جواب مثبت داد. آن گاه پیامبر﴿ص﴾ فرمود: «این (على) برادر و وصى و خلیفه‏ى من در میان شماست.»(۱۲)
    در ادامه، از میان هزاران حدیثى که در مورد فضایل و ولایت وامامت على (ع) در منابع معتبر اهل سنت موجود است، به چند حدیث اشاره مى‏کنیم(۱۳).
    پیامبر اکرم ﴿ص﴾ بارها و بارها در مناسبتهاى مختلف فرموده‏اند: «إنّی تارکٌ فیکُم الثّقلَینِ؛ کتابَ اللهِ و عِترتی أهلِ بَیتی. ما إن تَمَسَّکْتُم بِهِمَا لن تَضِلُّوا أبَداً و أنَّهُمَا لن یَفْتَرِقَا حتَّى یَرِدَا عَلَىَّ الحَوضَ.»(۱۴)
    پیامبر ﴿ص﴾ در این حدیث، قرآن را -به تنهایى- براى هدایت مسلمانان و رهایى از گم‏راهى کافى نمى‏ داند و با گویندگان «حَسْبُنَا کتابَ اللهِ»(۱۵) آشکارا مخالفت مى‏ کند و صراحت دارد که باید براى درک صحیح این کتاب الاهى، به مفسّران واقعى آن -یعنى اهل بیت پیامبر که از خطا و لغزش مصون ‏اند- مراجعه کرد و حقایق ناب قرآنى را نزد آنان جست؛ چرا که همه‏ى جنایاتى که دراسلام به وقوع پیوسته، به نام قرآن و اسلام، ولى به دلیل عدم شناخت صحیح آن‏ها بوده است.(۱۶)
    پیامبر﴿ص﴾ در حدیثى دیگر -معروف به حدیث سفینه‏ ى نوح- تنها راه نجات و رستگارى را پیروى از اهل بیت مى ‏داند و پیروى از هر پیشوایى که در جهت آنان حرکت نکند، سرانجامى جز گم‏راهى و ضلالت ندارد.
    رسول خدا ﴿ص﴾ مى‏فرماید: «إنَّ مَثَلَ أهلِ بَیْتی فی أُمَّتی کَمَثلِ سفینةِ نوحَ؛ مَن رَکِبَها نَجَى و مَن تَخَلَّفَ عنها غَرِقَ.»(۱۷)
    پیامبر﴿ص﴾ در تفسیر آیه‏ى شریفه: «إهدِنَا الصِّراطَ المُستقیمَ»، مى‏فرماید: «هُوَ صراطُ محمَّدٍ و آلِ محمَّدٍ.»(۱۸)
    در بعضى احادیث نیز از حضرت على (ع) به عنوان «رایة الهُدَى» یعنى پرچم هدایت تعبیر شده است.(۱۹)
    در باب اینکه حق و حقیقت بر مدار على مى گردد و حضرت على، فاروق و جداکننده حق از باطل است هم احادیث بسیارى از علماى سنّى نقل شده است.
    «الحقُّ معَ علیٍّ و علیٌّ مع الحقِّ؛ لَن یَفتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الحَوضَ.»(۲۰)
    در جاى دیگر پیامبر ﴿ص﴾ خطاب به حضرت على (ع) فرمودند: «إنَّک تَبْلُغُ رسالتی مِن بعدی و تؤدی عنّی و تُسْمِعُ النَّاسَ صَوتی و تُعَلِّمُ النَّاسَ مِن کتابِ اللهِ مَا لا یَعْلَمونَ: تو ابلاغ‏کننده‏ى رسالت من و انجام‏دهنده‏ى عهد من و رساننده‏ى صداى من به مردم هستى و کتاب خدا را در جهاتى که مردم نمى‏دانند، به آنها تعلیم مى‏دهى.»(۲۱)
    مَن سَرَّه أن یَحیَى حیاتی و یَموتَ مماتی و سَکَنَ جَنَّةَ عدنٍ غَرَسَها ربّی فلیوالِ علیّاً مِن بعدی و لیَقتَدِ بالأئمَّةِ مِن بعدی فأنَّهم عترتی خُلِقوا مِن طینتی رُزِقوا فَهْماً و عِلْماً.(۲۲)
    هم چنین رسول اکرم ﴿ص﴾ فرموده‏ اند: یا على! اگر کسى به اندازه‏ى عمر نوح خدا را عبادت کند و به اندازه‏ى کوه اُحد طلا داشته باشد و در راه خدا انفاق نماید و عمرش آن قدر طولانى باشد که بتواند هزار بار پیاده به حج برود، آن گاه در مکه، بین صفا و مروه، مظلومانه کشته شود، ولى ولایت تو را -اى على!- نداشته باشد، بوى بهشت هرگز به مشام او نخواهد رسید و هرگز وارد بهشت نخواهد شد.(۲۳)
    پیامبر اکرم ﴿ص﴾ در توضیح آیه‏ى شریفه «و قِفوهُم أنَّهم مسؤولونَ(۲۴): آنها را متوقّف سازید که مورد سؤال‏اند»، فرمود: «یسألون عن الإقرارِ بولایةِ علیّ بن ابیطالبِ.»(۲۵)
    پیامبر﴿ص﴾ در واپسین لحظات عمر شریف خویش نیز براى اتمام حجّت بر اصحاب خویش، خواست با نوشتن یک وصّیت‏ نامه، موضوع امامت و خلافت على (ع) را براى اصحاب خویش بیان کند؛ ولى عمر -که مى‏دید با بودن یک سند رسمى و کتبى، کار بر او سخت خواهد شد- با فریاد «إنَّ رسول الله لیهجر، قد غلبه الوجعُ: رسول خدا هذیان مى‏گوید، بیمارى بر او چیره شده است.» مانع این عمل پیامبر شد.(۲۶)
    بنابر احادیث ذکر شده و سایر احادیث مذکور در کتب شیعه و سنّى، در دیدگاه شیعه، مسأله‏ ى خلافت و جانشینى پیامبر﴿ص﴾، تنها از بُعد فردى و تاریخى مطرح نیست؛ بلکه شیعه خلافت و امامت الاهى را تنها وسیله‏ى تحقّق اهداف پیامبر و ادامه دهنده‏ ى راه و سیره‏ ى آن حضرت مى ‏داند. از این ره‏گذر، خلافت در معناى حکومت بر مردم، قابل غصب و واگذارى‏ست؛ ولى امامت معصوم و مقام خلیفة‏اللهى، نه اکتسابى است و نه قابل غصب و تمام شدنى. شیعه تنها راه نجاتى را که مصون از خطاست، راه امیرالمومنین(ع) و ائمه معصومین عنوان مى‏ کند و از آن جا که مسأله‏ى ولایت و امامت نقشى مهم و تعیین‏کننده در دست‏یابى به سعادت و رستگارى ابدى و رهایى از آتش عذاب الاهى ایفا مى‏کند، نیاز به بحث و بررسى در این مورد همواره احساس مى ‏شود. از این رو «امامت تنها مسأله‏ى دیروز ما نیست، که مسأله‏ ى امروز جهان اسلام و مسأله‏ ى رهبرى امّت و عامل بقا و استمرار نبوّت و بالأخره، مسأله‏ ى سرنوشت اسلام است.»(۲۷)
    پیامدهاى شوم و ناگوار همین عدم پیروى از سنّت پیامبر و عدم اتّخاذ دین از منبع صحیح آن و پیروى از خلفاى غیر الاهى، همواره گریبان ‏گیر امّت اسلام بوده است و به راستى رها کردن باب علم نبوى و مخزن علم الاهى و جداکننده‏ ى حق از باطل و پیروى از جویندگان قدرت و ثروت و غاصبان مقام خلافت الاهى حاصلى جز تفرقه و گمراهى ندارد.
    ابوبکرى که با مشرکین قمار مى‏کند(۲۸) و از خوردن شراب نیز ابایى ندارد(۲۹) و یا فرمان تهاجم به خاندان پیامبر﴿ص﴾ را صادر مى‏کند(۳۰) و بر فراز منبر به دخت پیامبر گرامى اسلام، حضرت فاطمه زهرا ﴿س﴾ ناسزا مى‏گوید و او را دروغ‏گو خطاب مى‏کند(۳۱) و در حالى که معنى بعضى کلمات قرآن را نمى‏داند، آن را به رأى خود تفسیر مى‏کند(۳۲)، یا عمرى که با جماعتى به سوى خانه حضرت على (ع) به راه مى‏افتد و حرمت دخت پیامبر را مى ‏شکند و آتش برمى‏ افروزد و حضرت على (ع) را به قتل تهدید مى ‏کند تا براى ابوبکر بیعت بگیرد(۳۳)؛ آن کسى که نقل حدیث از پیامبر را  نهى مى‏کند تا به زعم خود، مردم قرآن را رها نکنند!(۳۴) و به همین دلیل در زمان خلافت خود عبدالله بن مسعود و عدّه‏اى دیگر را به دلیل کثرت نقل احادیث پیامبر، در مدینه زندانى مى‏کند(۳۵) و در زمان پیامبر، با آن که شراب تحریم شده است، شراب مى‏خورَد و مى‏گوید: «اگر مى‏ترسید شراب شما را مست کند، تندىِ آن را با مخلوط کردن با آب، بشکنید.»(۳۶) و یا آن عثمانى که ابوذر را -که در برابر چپاول‏هاى او از بیت المال تاب نیاورد- ربذه تبعید مى‏کند(۳۷)، به روى کار مى‏آیند و دیرى نمى‏پاید که از اسلام ناب محمّدى تنها نامى بر سر زبان‏ها باقى مى‏ماند.(۳۸)
    بعد از اینان نیز معاویه -که سوگند یاد کرده بود، نام پیامبر را دفن کند(۳۹)- جعّالان حدیث را به کاخ خود فرا خواند تا با پول او تاریخ زندگانى و سنّت پیامبر تحریف گردد و احادیث دروغین در منقبت خلفا ساخته شود.(۴۰) و در اثر کج اندیشى و فهم نادرست از دین، چه بسیار بودند زهّاد و صلحایى که براى رضاى خدا به جعل حدیث رو آوردند!(۴۱)
    بدین ترتیب کتب بسیارى در زمینه‏هاى مختلف بر پایه ‏ى همین روایات دروغین ساخته شدند و رفته رفته مذاهب ساختگى یکى پس از دیگرى ظهور یافته، مسلمانان را که از صراط مستقیم به دور مانده بودند، دچار تفرّق نمود و روز به روز پایه‏هاى اتّحاد اسلامى متزلزل‏تر شد. در حالى که طبق فرموده‏ى قرآن تنها راه رستگارى و ایجاد اتّحاد، اعتصام به حبل المتین الاهى، حضرت على (ع) است: «واعتصِموا بحَبلِ الله جَمیعاً و لا تَفرَّقوا(۴۲).» پیامبر ﴿ص﴾ در تفسیر این آیه فرمود: «منظور از ریسمان خدا که باید به آن تمسک بجویند، على (ع) و اهل بیت او هستند.»(۴۳)
    آن حضرت در جاى دیگرى به حضرت على (ع) فرمود: «اى على! امّت موسى به هفتاد و یک فرقه تقسیم شدند که تنها یک فرقه‏ى آن نجات‏یابنده بود و بقیّه جهنمى بودند و امّت عیسى به هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند که تنها یک فرقه نجات‏یافته بود و بقیّه گم‏راه. امّت من نیز هفتاد و سه فرقه خواهند شد که تنها یک فرقه‏ى آنها نجات مى‏یابد و بقیّه درآتش خواهند بود.»
    حضرت على خدمت رسول اکرم عرض کرد: «اى رسول خداّ فرقه نجات‏یابنده کدام است؟» فرمودند: «آنهایى که روش تو و یاران تو را دارند و به آن تمسک مى جویند.»(۴۴)
    در حال حاضر نیز تنها راه بازگشت به وحدت اسلامى و جلوگیرى از تفرّق بیشتر، میان جامعه عظیم مسلمانان، شناخت دقیق سیره و سنّت پیامبر و کشف حقیقت از میان انبوه کتب است و این وحدت اسلامى «به معنى مصالحه و سازش در مسائل عقلى و استدلالى و داد و ستد امتیازات نیست.»(۴۵) و نه این است که «فرقه‏ هاى اسلامى به خاطر اتّحاد اسلامى، از اصول اعتقادى و یا غیر اعتقادى خود صرف نظر کنند و به اصطلاح، مشترکات همه‏ى فرق را بگیرند و مختصات همه را کنار بگذارند، چه این کار نه منطقى است و نه عملى.(۴۶)» بلکه بدین معنى است که فرقه‏هاى اسلامى باید در عین اختلافاتى که با هم دارند به واسطه‏ى مشترکات بیشترى که در میان آنان است، در مقابل دشمنان اسلام در یک صف جبهه‏بندى کنند و روشن است که جبهه‏گیرى در برابر دشمن مشترک با دفاع از عقائد خود و انتقاد از مذاهب آنان و فراخواندن آنان به عقیده‏ى خویش، به هیچ وجه منافات ندارد و از این طریق با ایجاد حسن تفاهم، به دور از اعمال و سخنانى که احساسات و تعصّبات مخالف را برمى انگیزد با بحث علمى و منطقى حقائق ناب اسلامى مطرح مى‏شود و آن چه که موجب تحقّق این مهم خواهد بود، پرهیز از تهمت و افترا از سوى علماى هر دو مذهب است. برخى علماى سنّى با استفاده از قدرت حاکم بر جامعه مسلمانان -که اکثراً سنّى‏ اند- شیعیان را به باد تهمت و ناسزا گرفته‏اند و چه بسیار شیعیانى که به دلیل همین اکاذیب، بى هیچ گناهى خونشان ریخته شده و اموالشان به یغما رفته است.
    ابن عبد ربَّه از علماى اهل سنت در العقد الفرید مى‏نویسد: «رافضیان (شیعیان)، یهود امّت اسلام هستند و همان طور که یهود، دشمن مسیحیّت است، شیعیان هم دشمن اسلام‏اند!» و «یهودیان تورات را تحریف کرده‏اند و شیعیان قرآن را!»(۴۷) و یا ابن حزم در کتاب خویش مى‏نویسد: «شیعیان معتقدند که آیات بسیارى از قرآن کاسته شده و آیات بسیارى به آن اضافه گردیده و امامیّه، ازدواج دائم با ۹ زن را جایز مى‏دانند!» و «داوود جوازى -که از بزرگان متکلّمین شیعه است- مى‏گوید که خدا مانند انسان گوشت و خون دارد!»(۴۸)
    در جلد سوم الغدیر، ۱۶ کتاب که در آنها به شیعه نسبت‏هاى ناروا داده‏اند، معرفى شده و مورد نقد و بررسى قرار گرفته است.
    بعضاً شیعیانى نیز هستند که همه‏ى سنّیان را ناصبى و جزء خوارج مى‏دانند و به آنان به دیده‏ى عداوت مى‏نگرند و بر همه مسلمانان است که با این قلم‏هاى مسموم -که حاصلى جز پراکندن بذر نفرت و کینه بین مسلمانان ندارند- به مبارزه برخیزند و نگذارند اتّحاد امّت اسلامى و دوستى و مهربانى میان فرقه‏هاى مختلف اسلامى در برابر دشمنان، دست‏خوش این اکاذیب و ناسزاها گردد و آن چه که در تحقّق هر چه بیشتر این هدف مى‏تواند الگوى ما شیعیان باشد، سیره‏ى امیرمؤمنان على (ع) و ائمه‏ى معصومین (ع) است.
    حضرت على (ع) با آنکه خلافت را طبق نصّ پیامبر حق مسلم خویش مى‏دانست و در خطبه‏ها و مناشدات خویش -تا آن جا که امکان داشت و باعث دودستگى و جنگ‏افروزى میان مسلمین نبود- این مطلب را بیان مى‏نمود؛ ولى هیچ گاه از جامعه‏ى مسلمین جدا نشد و هم چون یک برادر دل‏سوز و خیرخواه، مسلمانان را راهنمایى و مصالح جامعه‏ى مسلمین و اشتباهات خلفا را به آنان گوش‏زد مى‏کرد؛ تا آن جا که بارها و بارها عمر گفت: «لو لا علیٌّ لهلک عمر.»(۴۹)
     

    پی نوشت:
    ۱- الغدیر۷(الخلافة عندنا أمرة الهیة.)
    ۲- بزرگانى از شیعه چون مرحوم میرحامد حسین هندى (در عبقات الأنوار) و علامه‏ى امینى (در کتاب پرارج الغدیر)، اسناد و مدارک و راویان این حدیث را جمع‏آورى کرده‏اند و هم‏چنین علمایى از اهل تسنّن نیز به این کار پرداخته‏اند.
    ۳- تعلیق هدایة العقول إلَى غایة السُّؤول۲:۳۰، الغدیر۱:۳۰۷.
    ۴- اسنی المطالب:۴۸؛ علامه‏ى امینى بسیارى از این گونه اظهار نظرها، از علماى طراز اوّل سنّى را در مجلّدات کتاب شریف الغدیر آورده است.
    ۵- رک، الغدیر۱.
    ۶- از جمله: آیات وارد شده در آن روز، سؤال پیامبر از مردم درباره‏ى اولى به نفس بودن خویش و شهادت مردم در مورد یگانگى خداوند و رسالت حضرت محمّد، هم‏ردیف شمردن ولایت حضرت على بن ابى ‏طالب (ع) با اعتقاد به توحید و نبوّت، دعاى پیامبر در حقّ کسانى که ولایت حضرت على را مى‏پذیرند و نفرین مخالفان و دشمنان آن حضرت و تهنیت گفتن و بیعت مردم پس از ایراد خطبه. علامه‏ ى امینى در جلد اوّل الغدیر، ۲۰ دلیل براى این مطلب ارائه مى ‏دهد.
    ۷- آیات اکمال (مائده(۵):۳) و ابلاغ(مائده(۵):۶۷) که مورد اجماع فریقین است.
    ۸- در کتب حدیث سنّیان مذکور است که پیامبر در شب معراج، طبق فرمان خداوند از پیامبران الاهى پرسید: «چه گونه و براى چه چیز بعثت یافتید؟» گفتند: «براى بیان یک‏تایى خدا و اقرار به نبوّت تو و ولایت علىّ بن ابى‏طالب برانگیخته شدیم.»؛ رک، حلیّة الأولیاء، کفایة الطّالب:۲۳ (باب ۵).
    ۹- حدیث «مَن مَاتَ و لم یَعرِفْ إمامَ زمانِهِ، مَاتَ میتةً جاهلیّةً»، گواه‏این مدّعاست.
    ۱۰- امام رضا (ع) در این باره مى‏فرماید: «مَثَلُ المؤمِنینَ فی قَبولِهِم وِلاءَ أمیرِالمؤمنینَ فی یومِ غدیرِ خُم کَمَثَلِ المَلائِکَة فی سُجُودِهِم لِآدمَ و مَثَل مَن أبَى وِلایةَ أمیرالمؤمنینَ یومَ الغدیرِ مَثَلُ إبلیسَ.» عوالم۱۵:۲۲۴(باب۳).
    ۱۱- و أنْذِرْ عَشیرَتَکَ الأقرَبینَ(اى پیامبر! خاندان نزدیک خود را بیم ده.) شعراء:۲۱۴.
    ۱۲- مسند أحمد۱:۱۱۱، تفسیر طبرى۱۹:۶۸، أسباب‏النّزول واحدی:۲۷۶، تفسیر بیضاوى۴:۹۶، کنزالعمّال۶:۳۹۶ و.... براى دست‏یابى به دیگر مدارک، رک، إحقاق الحق۵:۵۶۰ و همان۱۴:۴۲۳.
    ۱۳- علماى بسیارى از شیعیان هم چون علامه‏ى امینى در الغدیر، قاضى نورالله شوشترى در إحقاق الحق، علامه سید هاشم بحرانى در علیٌّ و السُّنَة و... به گردآورى این احادیث پرداخته‏اند و نیز علمایى از اهل سنّت اقدام به تألیف کتاب‏هایى در باب مناقب و فضایل حضرت على (ع) و اهل بیت نموده‏اند. از جمله: ینابیع المَوَدَّة اثر شیخ سلیمان قندوزی حنفی، مناقب علیِّ بن ابى‏طالب اثر ابن مغازلى شافعى (م۴۸۳). در کتب اهل سنت آمده است: «لَو أنَّ الرِّیاضَ أقلامٌ والبحرَ مدادٌ و الجِنَّ حُسَّابٌ و الإنسَ کُتَّابٌ ما أحصوا فضائلَ علیِّ بن ابى‏طالب (ع).» کفایة الطالب:۱۲۳ و مناقب خوارزمى:۱۸.
    ۱۴- مرحوم میرحامد حسین هندى در عبقات الأنوار، این حدیث را از حدود دویست نفر از علماى سنّى نقل کرده است. رک، صحیح مسلم۷:۱۳۲، صحیح ترمذى۲:۲۰۸، مستدرک حاکم۳: ۱۰۹ و....
    ۱۵- صحیح بخارى (کتاب العلم) و شرح البخارى کرمانى۱:۱۲۷ و.... این جمله اوّلین بار از عمر نقل شده است.
    ۱۶- در روایات بسیارِ دیگرى مشخص شده است که اهل بیت پیامبر چه کسانى هستند. به عنوان مثال حدیث کسا در ذیل آیه‏ى تطهیر() در صحیح مسلم، از عایشه نقل شده است و بر عصمت عدّه‏اى از خویشان پیامبر صراحت دارد که این عدّه جز حضرت على و حضرت فاطمه و دو پسر بزرگوارشان نیستند. رک، مستدرک حاکم۳:۱۴۶، صحیح ترمذى۲:۳۹۳،۴۶۷، مسند احمد۶:۳۱۳ و....

    ۱۷- در کتاب عبقات الأنوار، این حدیث از حدود ۹۰ نفر از مشاهیر علماى اهل سنّت نقل شده است.
    این مدارک در إحقاق الحق نیز موجود است.
    ۱۸- رشفة الصّادی:۲۵ (سیّد شهاب‏الدّین شافعى)، ینابیع المودَّة:۱۱۴ و....
    ۱۹- حلیَّةُ الأولیاء۱:۶۶و۶۷.
    ۲۰- مناقب خوارزمى:۲۴۸، مستدرک حاکم۳:۱۱۹، منتخب تاریخ دمشق۶:۱۰۷، تاریخ بغداد۱۴:۳۲۱ و نیز رک، مجمع الزوائد۹:۱۰۲، خصائص طبرى، کفایة‏الطالب:۷۹، مناقب خطیب:۱۲۴، نزل السائرین، کنزالعمال۶:۱۵۵، فرائد السمطین۱:۳۶، نورالأبصار:۷۳، الصَّواعق المحرّقة.
    ۲۱- حلیَّة‏الأولیاء۱:۶۳، کفایة الطّالب شافعی:۹۳، مقتل الحسین (ع) خوارزمى۱، مناقب حافظ بن مردویه و....
    ۲۲- حلیة‏الأولیاء۱:۸۶ و تاریخ حافظ خطیب البغدادى۴:۴۱۰. توجّه شود که لفظ «مِن بعدی» در این حدیث و سایر احادیث مشابه دلیل دیگرى‏ست که ولى به معنى صاحب اختیار و امام است؛ زیرا اگر به معنى دوست و یاور و ناصر باشد، این مقام در زمان حیات رسول اکرم نیز براى حضرت على (ع) بوده است.
    ۲۳- نزل السائرین، مناقب الخطیب، مقتل الحسین۱:۳۷؛ احادیث متعدّدى با الفاظ و عناوین مختلف، با همین مفهوم در کتب سنّیان موجود است.
    ۲۴- الصّافّات(۳۷):۲۴.
    ۲۵- فردوس الأخبار (ذیل همان آیه‏ى شریفه)، أسباب النّزول (در حاشیه تفسیر جلالین، ذیل آیه‏ى شریفه)، رشفة الصّادی:۲۴، الصَّواعق المحرَّقة:۹۱.
    ۲۶- مسند احمد۳:۳۴۶، صحیح بخارى۱:۳۲ و....
    ۲۷- امامت و رهبرى:۱۳ (استاد شهید مطهرى)
    ۲۸- أحکام القرآن۱:۳۸۸، کشف الغمَّة۲:۱۸۸.
    ۲۹- الأصابة۴:۲۲.
    ۳۰- تاریخ أبیالفداء۱:۱۵۶، العقد الفرید۲:۲۵۳.
    ۳۱- شرح نهج البلاغه‏ى ابن أبیالحدید۴:۸۰(چاپ قدیم).
    ۳۲- سنن دارمی۲:۳۶۵، سنن بیهقی۶:۲۲۳، تفسیر ابن کثیر۱:۴۶۰، اعلام المُوَقَّعین۱:۸۲.
    ۳۳- تاریخ ابی الفداء۱:۱۵۶، الإمامة و السیاسة۱:۱۲، تاریخ طبرى۳:۱۹۸، شرح نهج البلاغه۱:۱۳۴، أنساب الأشراف۱:۵۸۶، إثبات الوصیَّة طبری:۱۲۴ و....
    ۳۴- سنن دارمی۱:۸۵، مستدرک الصحیحین۱:۱۰۲.
    ۳۵- مستدرک الصحیحین۱:۱۱۰، تذکرة الحفاظ۱:۷، مجمع الزوائد۱:۱۴۹.
    ۳۶- أحکام القرآن۲:۵۶۵، جامع مسانید۲:۱۹۲، کنزالعمال۳:۱۱۰، حاشیه‏ى سنن بیهقى۸:۳۰۶، محاضرات راغب۱:۳۰۹ و سنن بیهقى۸:۲۹۹.
    ۳۷- صحیح بخارى۳:۷(کتاب زکاة)، أنساب الأشراف۵:۵۲-۵۴، فتح الباری۳:۲۱۳، کامل ابن اثیر۳:۴۳، الغدیر۸؛ خوارزمى در کتاب مناقب خود از رسول خدا درباره ابوذر قل مى‏کند که زمین کسى را بر خود نداشته و آسمان نیلگون بر سر کسى سایه نینداخته که راستگوتر از ابوذر باشد.
    ۳۸- در کتاب الغدیر(ج۶-۹) از طریق اهل سنت، مطاعن ابوبکر و عمر و عثمان و بدعت‏هاى اینان در سنّت پیامبر و مخالفت‏هایشان با سیره‏ى رسول اکرم و اقوال صحابه در مورد آنان و فضایلى که راویان کذّاب براى آنان جعل کرده‏اند، به طور مفصّل مورد بررسى قرار گرفته است.
    ۳۹- مروج الذَّهب۲:۳۴۱ و ۳۴۲، الأخبار الموفقیَّات:۵۷۶، شرح نهج البلاغة۱:۴۶۳(چاپ قدیم)، الغدیر۱۰:۲۸۳.
    ۴۰- شرح نهج البلاغة۱:۳۸۵(چاپ قدیم)، الغدیر۱۱:۷۳.
    ۴۱- صحیح مسلم۱:۱۳، تاریخ بغداد۲:۹۸.
    ۴۲- آل عمران(۳):۱۳۰.
    ۴۳- الصواعق المحرَّقه:۹۳، ینابیع المودَّة:۱۱۸ و ۱۱۹ و....
    ۴۴- الإصابة فی تمییز الصحابة۲:۱۷۴، ینابیع المودَّة؛ رک، عبقات الأنوار۵:۱۰۶.
    ۴۵- در راه تفاهم:۱۰ (علامه سیّد عبدالحسین شرف الدین).
    ۴۶- امامت و رهبرى:۱۷(شهید مطهرى).
    ۴۷- رک، العقد الفرید۱:۲۶۸.
    ۴۸- الفِصَل فی المِلٍل و الأهواء و النِّحَل۴:۱۸۱ و ۱۸۲.
    ۴۹- این جمله بیش از هفتاد بار از عمر نقل شده است. رک، مسند احمد بن حنبل۱:۱۴۰ و ۱۵۴، مناقب الخطیب:۴۸، الغدیر:۶.(۶)

    منبع اصلی:

    سایت فرهنگی اعتقادی فطرت